In memoriam: Raymond Smullyan (1919-2017)

Hij leek sprekend op Gandalf uit Lord of the Rings en was even toverachtig. Raymond Smullyan was niet alleen een gereputeerd wiskundige, maar ook goochelaar, pianist, taoïst en bedenker van complexe puzzels waarmee hij vriend en vijand achtervolgde.

Drie goden A, B en C heten (in onbepaal­de volgorde) Waar, Onwaar en Wille­keur. Waar spreekt altijd de waarheid, Onwaar liegt altijd en Willekeur antwoordt willekeurig de waarheid of de leugen. De opdracht bestaat erin om door drie ja-neevragen te stellen exact de identiteiten van A, B en C te bepalen. Je mag kiezen aan welke god je elke vraag stelt en je mag meerdere vragen aan dezelfde god stellen. Een bijkomend ­probleem is dat de goden wel Nederlands begrijpen, maar zelf niet kunnen spreken. Ze antwoorden met ‘dah’ en ‘nah’, maar vooraf is niet bekend wat ‘ja’ en wat ‘nee’ betekent.

Tot zover ‘het moeilijkste raadsel ter wereld’. Het verscheen in 1992 in de Italiaanse krant La Repubblica en vloeide uit de pen van Raymond Smullyan. Raadsels bedenken was voor de bebaarde wiskundeprofessor zoiets als ademen. Hij begroette mensen met een raadsel en testte ze ermee. Hij slaagde er zelfs in zijn toekomstige echtgenote – de van origine Belgische Blanche de Grab – voor zich te winnen met behulp van een raadsel. “Behoorlijk leep hè?,” grinnikte hij daar zelf achteraf over, “je geliefde met een hersenbreker de ­eerste kus ontfutselen.”

Hij had een onuitstaanbare vent kunnen wezen, mocht zijn liefde voor puzzels en spitsvondigheden niet gecounterd zijn door een sprankelende en eigenzinnige persoonlijkheid. Als jongeman trad Raymond – de zoon van een zakenman en een huisvrouw – op in nachtclubs in Chicago, met een goochelprogramma dat hij zelf samengesteld had. Hij leefde in die dagen van fooien en van de liefde.

Smullyan was multigetalenteerd en had evengoed pianist kunnen worden, had een peesontsteking hem daar niet van af gehouden. Hij won op zijn 12de al een gouden medaille en zou het instrument virtuoos blijven bespelen tot hij diep in de negentig was.

Maar zijn ware lust en leven bleven toch die puzzels en vraagstukken, die hij beschouwde als speelse lofzangen op de wiskunde. Hij bracht ze samen in talrijke boeken, waarvan een in het Nederlands de titel meekreeg Bespot de spotvogel. De raadsels worden bevolkt door ridders, schurken, goden en demonen, kwakende vogels en ­sprekende nachtegalen.
uit De Morgen, 18/02/2017)

En dat zou ons allemaal nog zo erg niet interesseren, ware het niet dat de puzzels waarvan sprake in het begin van het artikel onder meer ongelooflijk interessante schaakpuzzels van allerlei bizarre categorieën betrof. Vijftig van die pareltjes heeft hij uitgegeven in een van zijn boeken, Chess Mysteries of Sherlock Holmes. Zoals hij Sherlock Holmes liet zeggen op de eerste bladzij van dat boek, vond hij een schaakpartij maar een vervelende bedoening. Hij vond het veel interessanter een uitdaging te scheppen voor de analytische geest. “There are occasional chess situations, Watson, which challenge the analytic mind as fully as any which arise in real life”.

Vooral het retrogradeprobleem genoot zijn voorkeur. Bij dit soort puzzels gaat het erom erachter te komen of een bepaalde stelling wel bereikt kon worden met inachtneming van de schaakregels. Daarbij worden dan vaak vragen gesteld als welk stuk op een bepaald veld ontbreekt of, zoals in onderstaand voorbeeld, “Waar staat de koning”.

Op het eerste gezicht lijkt onderstaand diagrammetje absoluut betekenisloos – voor mij toch – dan zien we dat de zwarte koning schaak staat en dat de witte koning ontbreekt.   En de verrassing komt bij de puzzelopgave: op welk veld staat de witte koning?  En wat waren de laatste paar zetten?  Skuza?  Jawel, dat heb je goed begrepen: er is juistgeteld 1 enkel veld waar de witte koning op legale wijze terecht gekomen kan zijn.  Veel puzzelplezier!

Waar is de witte koning?

Deze puzzel krijgt van de maker moeilijkheidsgraad “gemiddeld”.

bronnen:

Geplaatst in Schaakverhalen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.